A A A

Agnieszka Szostak-Siedlik

 


Literatura a sztuki piękne

– symbioza wybranych kierunków w Młodej Polsce

 


 

     Modernizm – tendencja w literaturze i sztuce u schyłku dziewiętnastego wieku
przeciwstawiająca się stylom realistycznym i historycznym.

Modernizm kształtował się pod wpływem irracjonalistycznych i dekadenckich prądów ówczesnej myśli europejskiej, wprowadzając liczne kierunki.
     Należy zaznaczyć umowność i pewną dowolność panującą w wyznaczaniu granic
epoki: badacze podają lata 1880-1905. W Polsce, uważane za przygotowanie modernistycznego przełomu są lata 1880-1890.
     Daty porządkujące okres Młodej Polski, to lata 1890-1918. Wskazują nam punkty zwrotne w procesie tworzenia się nowych trendów.
     Obok tendencji twórczych i konstruktywnych pojawiają się tendencje hamujące,
fałszywe. Mówiąc o modernizmie czy Młodej Polsce, myślimy za zwyczaj o różnych
jego kierunkach i przejawach, zawierając w tym pojęciu całą epokę myśli i różnych
postaw twórczych.
     Pojęcia mikro określają poszczególne kierunki takie jak: symbolizm, dekadentyzm, impresjonizm, ekspresjonizm, secesja, futuryzm, katastrofizm, parnasizm, estetyzm, fowizm, kreacjonizm, konstruktywizm, itd.
     Twórcy omawianego okresu przyjęli znaczenie słowa „nowoczesny”, będąc świadomi końca pewnego świata wartości, jego przesilenia. Doszło do konfrontacji wielu zjawisk,

a także ich synchronizacji. Zaczął tworzyć się obraz świata nieustannie dążącego do samozagłady.
     Przeciwstawieniem dla schyłkowości był Nietzscheański Zaratustra, budzący
„wolę mocy”, głoszący „wiedzę radosną”.


Chorobliwość i tęsknota za utraconą tężyzną,
sztuczność i potrzeba autentyzmu,
schyłkowość i poszukiwanie pierwotności,
biologiczny determinizm i mistyczne pragnienie odnowienia więzi z naturą,
odczucie nędzy wielkich metropolitarnych centrów świata,
i decyzja ucieczki na antypody,
rezygnacja śmierci i nadzieja zmartwychwstania,
dopełnia się wzajemnie.
1


Bardzo wyraźnie zarysowują się dwa oblicza jednego czasu, nazywanego modernistycznym przesileniem. Dominujące odczucia u schyłku XIX w. to poczucie zagrożenia, strach przed wielką niewiadomą, mimo niewątpliwej stabilizacji ekonomicznej i najdłuższego

   

____________________


1 Por. M. Porębski: Dzieje sztuki w zarysie wiek XIX i XX, Warszawa 1998r.

                                                                                                                                                                                   3

 

 


 

okresu pokoju. Osobowość ludzka manifestowała swoją bezwolność, znużenie oraz
„bankructwo” idei. Ten stan emocjonalny zdawał się być konieczny i w pełni uzasadniony.
Zakładał też potrzebę pogodzenia się z tragicznym losem, apatią. Manifestował
niechęć do wszelkiego działania, postawę zgody na nieunikniony krach.
     Dekadent kierował swą niechęć przeciwko naturze, ponieważ w prawach biologii
upatrywał istotę zła. Dlatego też spróbował pogwałcić jej prawa, przeciwstawiając
naturze – kulturę.
     Modernizm jest okresem intensyfikacji życia kulturalnego. Sztuka we wszystkich
swoich odmianach, odżywa i wzmaga swoją ekspansję na wiele różnych zjawisk
2. Jest
to okres wzajemnego przenikania się gatunków założeń estetycznych. Rozpowszechnione
we wszystkich dziedzinach sztuki określenia: „nastrój”, „wyraz”, nie wiadomo
do dziś na gruncie, której z nich powstały
3.
      Sztuka i cała kultura w większości swych przejawów znów odwróciła się od codzienności i rzeczywistości obiektywnej. Podążyła ku sferze przeżyć wewnętrznych i wyszukanych
doznań estetycznych. W ogólnym kryzysie sztuka została uznana za wartość
absolutną. Albowiem sztuka nie służyła jakiemuś praktycznemu celowi, lecz kontemplacji,
w pięknie nie kryło się ani dobro czy też pożytek, ani prawda.
      „Sztuka może się udoskonalić tylko sama przez się, a nie pod wpływem jakichkolwiek
czynników zewnętrznych. Nie wolno jej sądzić z punktu widzenia jej podobieństwa
do świata widzialnego”
4.
      Sami moderniści mówią: „...sztuka jest dla nas przeciwieństwem wszelkiej receptury
i wszelkiej formuły. Sztuka jest dla nas odwiecznie spontanicznym i wolnym
oddziaływaniem człowieka na środowisko. Celem przekształcenia go, przeobrażania,
przystosowania do wciąż nowej myśli”
5.


      Artyści Młodej Polski jako artyści awangardy, jednoczyli się w obrębie nowych
tendencji. Nie była to ani grupa ani szkoła, ale epoka. Różne indywidualności mające
luźne kontakty towarzyskie i artystyczne, które umożliwiały wymianę poglądów,
ostre polemiki stanowiące inspirację twórczą, schodziły i rozchodziły się ze sobą.
Mekką, gdzie Polacy krzepili ducha, był Kraków.
      Podzielając poglądy mistrzów, zbierali i bratali się malarze, rzeźbiarze, poeci, muzycy.
W tej atmosferze służby sztuce, rodziły się nieoczekiwane połączenia przeciwko rozumowi
i realizmowi
6.
      Istotę sztuki i artysty odnajdujemy w „Confiteorze” Przybyszewskiego: „…sztuka
jest odtworzeniem tego, co jest wieczne... to jest duszy... sztuka nie ma żadnego
celu... jest odbiciem absolutu duszy... kapłanem jest artysta... jest on zarówno święty
i czysty...”
7

 

____________________

2 Por. J. Majda: Okresy literackie, Warszawa 1985r.
3 Por. Pogranicza poezji, Warszawa 1983r.
4 Słowa O. Wilde’a (w:) B. Osińska: Sztuka i czas, Warszawa 1986r.
5 Por. E. Grabska: Moderniści o sztuce, Warszawa 1969r.
6 Por. Programy i dyskusje literacki okresu Młodej Polski, BN 212.
7 Por. Młoda Polska, Wybór poezji, BNI 125.

 

4

 


 

     Artyści, podobnie jak romantycy, ulegali obcym wpływom. Mimo szerokiego odbioru
literackiego wieszczów z epok poprzednich, twórcy młodopolscy głosili swój
„rozwód z tłumem”. Wynikało to zapewne z doboru tematów innych niż problematyka
narodowa i społeczna.
     Pokolenie z końca wieku służyło czystemu „Pięknu” poprzez realizację hasła
„Sztuka dla sztuki”. Dalekie od zobowiązań, nie zabiegało o sukces czytelniczy. Służyło
jedynie transcendentnej idei, skupiając się na tym, co istnieje poza czasem i historią.
Artysta sam umiejscawia się poza światem społecznym, który wybiera postęp materialny
a nie wieczne wartości.
     Znamienne było przekonanie: aby stać się artystą, należało dać temu świadectwo
nie tylko dziełami, ale życiem. Eksponowano więc indywidualizm. Stąd prawo do artystycznego eksperymentu, apoteoza nieograniczonej wolności twórcy. Eksperyment
odbywał się wbrew przyzwyczajeniom odbiorcy w imię rozwoju sztuki. Twórca burzy
konwencje, narzuca nowy system widzenia i przedstawiania świata.
8


                                                                     
    *


     W różny sposób przebiegał proces zbliżenia muzyki i literatury. Ważna jednak była
istota komunikowania się w sposób racjonalny, co w konsekwencji prowadziło do przejmowania nazewnictwa z form muzycznych do tytułów utworów literackich

np. K. Tetmajera „Preludia”, czy L. Staffa „Nokturny”. Interesujące było tworzenie języka poetyckiego na wzór muzyki: „Pieśni”, „Koncert”, „Serenada”, „Preludia”, „Orkiestra dzwonów”, „Modlitwa na organy”9.
     Poezja stosuje muzyczne realia: tradycyjnie już występuje harfa – atrybut poety,
ale nierzadko pojawiają się inne instrumenty np. u W. Rolicz-Liedera w wierszu „Gdy
dzwonki”. Konwencja koncertu służy przedstawieniu aktu kreacji poetyckiej w wierszu
„Moja muza” u powyższego poety. Muzyka jako temat, niejednokrotnie gości w poezji.
     Najważniejszym była jednak zmiana funkcji słowa, która z informacyjnej, stała się
ewokacyjno – nastrojową. Paralelne zjawisko obserwujemy w muzyce, inaczej traktuje
się dźwięk – melodię. Jako przykład posłużyć może realizacja wrażenia migotliwości
(w literaturze – migotliwości znaczeniowej: „Tysiąc znaczeń tajemniczych” – mawiał
Przesmycki). Muzyka pokazywała drogę ku swoistej asemantyczności słowa. Niezaprzeczalnym osiągnięciem okresu Młodej Polski było „wykorzenienie konwencjonalnych reguł funkcjonowania muzyki w dziele literackim”.
     Specjalną uwagę należy poświęcić dźwiękowej tkance utworów poetyckich. Chodzi
tu o współdziałanie rymów i różnorodne chwyty z zakresu instrumentacji głoskowej
(onomatopeiczne efekty np. dzwony, deszcz). Również refren podlega transmutacji,
przeobraża się z przyśpiewki w „leitmotiv”. Powtarzano przykładowo całe strofy onomatopeiczne np. „Deszcz jesienny” Staffa lub cały obraz jak np. postać Ewy w „Dies
irae” Kasprowicza. Słowo bywa cenione jako rzadkość brzmienia. Doszukiwano się

 

____________________

8 Por. Muzyka polska a modernizm, PWM, Kraków 1981r.
9 Por. Muzyka polska a modernizm, PWM, Kraków 1981r.

 

                                                                                                                                                                                     5

 


 

zapomnianych odcieni słów. Język poetycki świadomie staje się różny od codzienno
- komunikatywnego. Znów z wzór służy muzyka, która za pomocą dowolnych
kombinacji harmonicznych, dźwiękowych, barwnych, przemawia do słuchacza.
     Odbiorca – czytelnik, słuchacz powinien współdziałać z artystą, toteż pozostawia
się „luz” interpretacyjny, nie dopowiada do końca. Nieistotnym staje się „rozumienie”
utworu poetyckiego czy muzycznego, ale poddanie się nastrojowi. Emocjonalizm to
cecha charakterystyczna epoki.
     Modernizm muzyczny łączy „harmonię między treścią i środkami”, poetycznością,
natchnieniem. Dodać należałoby tu nieodzowne: uczucie, nastrój, metafizyczną
tęsknotę, piękno, fantazję, wzniosłość, nieskończoność. Programowość literacka
muzyki pojmowana jest w kategoriach ogólno- filozoficznych.
     W pierwszej fazie kompozytorzy polscy: Karłowicz, Różycki, Fitelberg, Szymanowski,
ulegali niemieckim wpływom. W dalszym przebiegu dołączyli inspirację
ekspresjonizmem Skriabina i francuskim impresjonizmem oraz symbolizmem.
Na Szymanowskiego i Karłowicza silny wpływ wywarła liryka Kasprowicza i Tetmajera
(10 pieśni do jego wierszy). Zwłaszcza u Karłowicza dostrzegalna jest silna inspiracja
literacka oraz poważny wpływ na inwencję tematyczną tj. dobór tematów i motywów
muzycznych, ich kształt dźwiękowy i ekspresyjny. Za przykłady mogą posłużyć
„Odwieczne pieśni”, poemat „Powracające fale” czy symfonia „Odrodzenie”.
     Również Szymanowski komponuje młodzieńcze pieśni do słów Tetmajera, Kasprowicza
oraz Micińskiego. Kompozytor ten, to skądinąd jeden z najwszechstronniejszych
umysłów początku XX wieku, artysta, erudyta, obeznany z dorobkiem
literatury i humanistyki europejskiej. Szymanowski kreuje własny świat równolegle
do Debussy’ego, Ravela, Skriabina. Syntetyzuje elementy symbolistyczno-ekspresjonistyczne („Metopy”, „Mity”, „Maski”). Jego styl charakteryzuje egzotyka
wschodnia, ekstatyczna emocjonalność, aura fantastyki i mistyki, zmysłowy erotyzm,
filozoficzne zadumanie.
     Teksty literackie były oczywiście wykorzystywane w dziełach wokalnych : pieśniach,
utworach oratoryjno-kantatowych. Często wykorzystywano je, jako libretta operowe
np. w kompozycjach Różyckiego, Szymanowskiego. Podobnie muzyka stała się wzorem
dla literatury ,zwłaszcza dla poezji ,w sferze interpretacji.
     P. Verlaine’a w wierszu „L’Art póetique” napisał: „De la musique avant toute chose”
- muzyka ponad wszystko
10. Stąd umuzycznienie poezji. Nacisk na jej stronę
brzmieniową (naśladowanie właściwości ekspresyjnych muzyki). Muzyka i literatura
mogły zasugerować pewną aurę nastrojową, ale tylko muzyka była wyrazicielką
stanów emocjonalnych – bez zużytych słów.
                                                                         

                                                                          *


      W wieku XX w,, laboratorium” przemian artystycznych są przede wszystkim
sztuki plastyczne. Istnieją więc wyraźne wpływy oraz zależności pomiędzy malarstwem
a literaturą. Oddziaływania są wzajemne. Nie zawsze wiąże się to z ilustratorstwem

 

____________________

10 Por. Słownik literatury polskiej XX w., red. zbiorowa, Ossolineum 1995r.

 

6

 


 

tekstu. Często sprowadza się do przekazania znaczeń i symboli stanowiących treść
utworu za pomocą odmiennego tworzywa.
     Symbolizm zaanektował hasło „korespondencji sztuk”. Z symbolizmu ciężar przesunięto na ekspresjonizm. Dzieło sztuki stawało się nową syntezą emocjonalną.

Nurt modernistyczny, który zaowocował tak wspaniale w malarstwie, nie brał początku
z jednej orientacji.
     W kształtowaniu stylu mieli udział zarówno artyści uważający się za „niezależnych”
jak i ci, którzy byli zorientowani akademicko. W dziewiętnastowiecznym malarstwie
obok impresjonizmu i symbolizmu ważnym kierunkiem był realizm. Znaczącą
była twórczość dwóch rówieśników: C. Corota i H. Daumiera. Wybitnymi okazali się
również przedstawiciele realizmu rosyjskiego: I. Repin, W. Surikow. Realizm był reakcją
na akademizm. Reakcja zaś na realizm była dwojaka: impresjoniści zrewolucjonizowali
formę artystyczną, a symboliści – treść. Ci drudzy przeciwstawili się materialnemu
ujmowaniu rzeczy, rezygnacji z wszelkiej niezwykłości. Symboliści mówili nie
tyle o wyglądzie świata, ile o wnętrzu człowieka. O tym, czego on sam o sobie nie
wie, a co przeczuwa, o czym śni, marzy, czego się lęka. Oto najważniejsze postacie:
G. Moreau, A. Bocklin, O. Redon.
     J. Prokop dzieli poetykę modernizmu na dwa nurty: Verlaine’owski i Baudelaire’a.
Ten pierwszy eksponujący walor muzyczny słowa, na rzecz barwy, dźwięku, rezygnuje
się z semantyki i składniowego rysunku. Język ma stać się muzyką.... poezja ma
niejako konkurować z muzyką… ma osiągać w słowie – efekty realizowane przez muzykę
na innym materiale.
     Nie do końca udało się to zrealizować z powodu nie tak wielkich jednak, muzycznych
walorów słowa. Słowo jako muzyka, byłoby niedoskonałą muzyką. Cała problematyka
językowa tekstu, wymyka się poetyce tego typu.
     Dialog ze światem otaczającym rozpocznie się dopiero w poetyce ekspresjonizmu,
która zezwoli na spięcia, dramatyzm, konfliktowość
11.
     Nowe tendencje pojawiające się na przełomie wieków XIX i XX zaowocowały zmianami
w tematyce, potem w formie i w poglądach na zadanie literatury. Jednakże
najbardziej znaczące problemy, ze szczególną jaskrawością ujawniły się w poezji.
Czołowe postaci to wymieniani już: Karol Baudelaire i Paweł Verlaine, dodać należy
Stefana Mallarme.
     Silnie oddziałująca, czy wręcz szokująca, była poezja twórcy słynnych „Kwiatów zła”.
Jej podstawę stanowił sprzeciw wobec rzeczywistości, bunt przeciwko niepokonanemu
złu, a także dekadenckim wartościom moralnym. Baudelaire pojmował poezję
jako sposób życia. Miała ona wskazywać trudne problemy ludzkiej egzystencji. Poeta
przepowiadał katastrofę, „upodlenie serc”. Jako artystę cechuje go niezwykła dbałość
o formę. Wynalazł efekty poetyckie oddające związek koloru z dźwiękiem i wonią
– Correspondances – w niezwykłych zestawieniach. Był wreszcie mistrzem słowa
i budowy wiersza, efektów muzycznych.

 

____________________

11 Por. J. Prokop i J. Sławiński: Liryka polska – interpretacje, Kraków 1971r

 

                                                                                                                                                                                   7

 

 


 

     Do prekursorów symbolizmu należał: Stefan Mallarme. Prezentuje on kunsztowną
formę poezji. Awangardowymi były pomysły kreowania nastroju za pomocą wrażeń woni,
efektów kolory stycznych i dźwięków np. w „Popołudniu fauna”.
     W poezji Verlaine’a upatrywano nowy kierunek ze względu na tematykę i formę.
Tematyka jego poezji jest próbą nadania wyrazu czystemu wrażemu, zmysłowemu
doznaniu, marzeniom. Forma zaś, to świadome operowanie efektem mglistości,
roztapianie się jednostki w świecie. Znamienna jest również w poezji tego autora, korespondencja różnych zjawisk.
     Ważną rolę w poszukiwaniu metafizycznych sensów świata i życia odegrała twórczość
M. Maeterlincka. Sztuka realistyczna ustąpiła miejsca – symbolicznej. Symbol stał
się znakiem wtajemniczenia w metafizyczne treści.
     Również w Polsce przełom wieków stał pod znakiem „istnej powodzi poezji
i poetów”
12. Artysta – poeta staje się „bohaterem literatury”. W warstwie symbolicznej
-również: łabędź – symbol dostojności poetyckiej, czy ptak w klatce – symbol
poety zaszczutego przez społeczeństwo. Zdarzają się utwory o utworach np. sonety

o sonetach lub ronda o rondach.
     Słowo jest wielką tajemnicą, wszystkie religie świata widziały w nim bezsprzecznie
„dar Boży”.
     Mówi się o rozróżnieniu poezji żywiołowej, spontanicznej od pracowitej, sztucznej,
konstruktywnej. Z poezji Młodej Polskie nie bije „zaduch zamkniętej pracowni,
ale zapach świata”
13.
     Poezja objawia się w młodzieńczym okresie życia, bo młodość jest liryczna, uczucia
są najświeższe, olśnienie światem – najmocniejsze, mawiał o „powołaniu” Jan
Parandowski.
     Ostatnia ćwierć XIX wieku kończy się niespodziewanie nowym ruchem artystycznym.
Prawdziwą rewolucję przyniósł impresjonizm. Łącznikiem w malarstwie między realizmem
a impresjonizmem był E. Manet
     Impresjonizm był zrazu nie zauważonym. A później przez wielu lekceważonym.

O impresjonistach, szerzej mówiąc o kolorystach, wyrażano się krytycznie14.
     „Jego definicja jest stosunkowo łatwa. W ogólnym znaczeniu impresjonizm to
wrażenie widoku, osoby, przedmiotu, a nie studiowanie szczegółów modelu”
15. Artyści
zwani satyrycznie „wrażeniowcami” z czasem przyjęli tę nazwę. Celem artysty
było uchwycenie przelotnego, chwilowego wrażenia i barwy , w ich wzajemnej
współzależności. Obrazy musiały powstawać szybko, żywiołowo.
     Marginesowo były traktowane sprawy kształtów, bryły, przestrzeni. Światło uczyło,
że kolor drga, narzuciło swoistą technikę tworzenia.
     Polskie malarstwo impresjonistyczne było „pozorne”(to raczej malarstwo realistyczne,
przybrane w kostium impresjonistyczny, bardzo zewnętrzny). Ani obrazy Aleksandra
Gierymskiego ani Leona Wyczółkowskiego nie były niczym innym, niż epizod

 

____________________

12 Por. Antologia liryki Młodej Polski, Wrocław 1990r.
13 Por. J. Parandowski: Alchemia słowa, Warszawa 1990r.
14 Por. M. Podraza – Kwiatkowska: Stulecie Młodej Polski, Kraków 1995 r.
15 Por. K. Estreicher: Historia Sztuki w zarysie. Warszawa 1990 r.

 

8

 

 


 

impresjonistyczny. Również Podkowiński szybko zrywa z impresjonizmem na rzecz
literackiego symbolizmu.
     Impresjonizm był eksperymentem nowatorskim, dlatego zapoczątkował rewolucyjne
przemiany w malarstwie XX wiecznym (fowizm, futuryzm, ekspresjonizm, kubizm)
16.
Źródłem impresjonizmu były odkrycia formalne w malarstwie francuskim u E. Maneta,
C. Moneta, A. Sisleya, P.A. Renoira, wyrażające się w studiach światła i koloru, opartego
na zasadzie subiektywnego utrwalenia jednostkowych wrażeń
17.
     W liryce natomiast, nie istniał jako samodzielny prąd, lecz jako określenie charakterystycznej poetyki. Termin, choć przejęty z malarstwa, nie wiązał się jednak
z istnieniem grupy. Zjawisko w poezji łączono z szeroko rozumianym symbolizmem.
Nastąpiło połączenia symbolizmu z ekspresjonizmem. Kierunek typowo literacki

(z tendencją do umetafizyczniania sztuki) zespoli się z kierunkiem par excellence -malarskim. Oba te kierunki emigrowały na teren innych dziedzin sztuki. Stąd symbolizm
w malarstwie, impresjonizm w poezji. Impresjonizm szuka podpory w poznaniu
zmysłowym, symbolizm w filozofii.
     W Polsce symbolizm nie był samoistnym prądem tak jak we Francji. Słynna była
koligacja jego z impresjonizmem. Świat w wydaniu impresjonistycznym nie był stały,
zmieniał się nieustannie, był ulotny. Zgodnie z nazwą (od franc. impression – wrażenie)
ważne było jak się postrzega rzecz w danym momencie. Artysta utrwalał zgodnie
ze swoim subiektywnym odczuciem i rozumieniem. Impresjoniści, jak nikt dotąd lubili
kontemplować pejzaż, chwytać na gorąco
18. Nie warto, więc docierać do istoty,
nie warto się chełpić wiedzą ogólną czy umiejętnością charakterystyki. Zjawisko,
rzecz, uzależnione było od percepcji.
     Zasady te przejęła literatura, która miała jednak swoiste właściwości. W sztuce słowa
były to: rejestracja niezwykłych momentów, przeżyć. Łączenie w łańcuch zdarzeń przelotnych, epizodów (bez uzasadnień). Wszystko miało konsekwencje językowo-stylistyczne np. cechy ujmowane za pomocą rzeczowników: „czerwień nieba”, cechy – jako wydarzenia. Impresjonizm wybierał przymiotnik kosztem czasownika. Spowodował
następstwa stylistyczne poprzez zwiększenie relacji o kolorze i świetle (wzbogacenie
słownika). Wyeksponował dźwięk w liryce np. współbrzmienia, paralelizmy.
Zaobserwować można nawet tendencje do wzbogacenia walorów brzmieniowych
wypowiedzi. Impresjonizm preferuje formy ulotne z silnym piętnem osobowym.
Aspekt czasu zawsze pozostaje nieuchwytny, momentalny, bo poezja zapisuje wrażenie
chwili, nieokreślony, ulotny nastrój. Poeci w liryce niejednokrotnie szokują
zmiennością nastroju. Obraz poetycki jest nacechowany emocjonalnie, nie zawsze
składa się w całość. Właściwości przedmiotów stanowią jakby odręczną rzeczywistość
np. „biódr nagość”. Ci, którzy preferowali symbolizm, wypowiadali się poprzez impresjonizm. Posługiwali się nim wielcy polscy twórcy jak Tetmajer i także drugorzędni.
Dążności impresjonistyczne jednakowoż zaobserwować można w różnych krajach: we
Francji, Niemczech, Czechach, Rosji.

 

____________________

16 Por. M. Podraza-Kwiatkowska: Stulecie Młodej Polski, Kraków 1995 r
17 Por. K. Estreicher: Historia Sztuki w zarysie. Warszawa 1990 r.
18 Por. J. Majda: Okresy literackie. Warszawa 1985r.

 

                                                                                                                                                                                9

 


 

      Nawiązując od doświadczeń wybitnych malarzy, swe przeżycia, relacje umieszczali
poeci na tle krajobrazowym. Znajdziemy pejzaż jeziora „Na Jeziorze Czterech Kantonów”
Jana Kasprowicza, Tatry i Morze Śródziemne inspirujące Kazimierza Przerwę
– Tetmajera. Prezentowali oni świat poprzez subiektywne wrażenia ,,ja” lirycznego.
     Szczególnie wyraźnie przejawia się łączenie tendencji symbolicznych

i impresjonistycznych w poezji tatrzańskiej. Za przykład mogą posłużyć tu utwory wymienionych twórców.19
     Do malowania pejzaży górskich posłużył się Tetmajer techniką impresjonistyczną.
Dowodzi to wielkiej wrażliwości na odcienie kolorów wydobywane przez refleksy
świetlne np. w wierszu „Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej”, Technika ta unika
wyeksponowania konturów. Usiłuje natomiast oddać niepowtarzalny nastrój:
          „... Taki tam spokój... Senna zieleń gór... Szumiący potok... Rozwiesza się
          srebrzysto-turkusowa cisza....”
     Zmierza do uchwycenia momentu, w którym to światło nadaj subtelny kolor dzięki
nietypowym zestawieniom barw. „...Pod słońce się gdzieniegdzie bieli w zieleni martwy
głaz... W słońcu się potok skrzy i mieni w srebrno-tęczowy sznur...”
20.
     Przykładem łączenia barwy, ruchu, zapachu, dźwięku jest „Melodia mgieł nocnych”
(Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym). Cel jest podobny: uzmysłowić lekkość,
zwiewność, zmienność zjawiska mgieł. „Powstaje w ten sposób symfonia efektów bardzo

w sumie różnorodnych, ale składających się na harmonijną całość nastrojową

i estetyczną”. Wrażenie uzupełnia jeszcze rytmiczna melodyjność użytego przez Tetmajera wiersza. Mamy wiele przykładów artystycznie skomponowanych wierszy:
„Mgły nocne” (W Niefcyrce), „Na Żelaznej Drodze pod Reglami”, „O zmroku”,
„W lesie”, „W Białem”. W cyklu „Zamyślenia” poeta używa słów „... coraz jest ciszej,
ciemniej i bezwonniej” – tym samym przywołuje wszystkie zmysły. Często zdarza się,
iż podkreśla ciszę- dźwiękiem. Posługuje się pełną paletą barw, roztapiających kolor –
światłem. Szczególne są opisy delikatnych, ulotnych wrażeń z „pogranicza głosu i ciszy,
z pogranicza kształtu i bezkształtu”. Tetmajer ujął w słowa zmienność zarysów plastycznych, które ukształtował wiatr, także wrażenie puszystości, przezroczystości.
     Ogólnie rzecz ujmując opisy Tatr służyły wyrażeniu nastroju. Nastrój zaś, zaliczany
bywał do „słów – kluczy” symbolizmu i impresjonizmu.
     Jan Kasprowicz, mistrz tatrzańskiego nastroju, dokonuje ciekawego połączenia różnorodnych tendencji artystycznych w konsekwentną poetycką całość( cykle:” Z Tatr”,
tetralogia sonetowa „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach”). W zasadniczej
strukturze jest to poezja symbolizmu, zaś wizualna strona świata przedstawionego
zorganizowana została wg wymagań impresjonizmu. Mamy daną kompozycję
plam barwnych: „...Krzak dzikiej róży pąs swój krwawy / Na plamy szarych złomów
ciska...”. Najistotniejszymi elementami są światło i walor: „...Światłością stały się granity...”, „...Blask tarnic...”, „...Wilgotna biel wieczornej rosy / Błyszczy na kwiecie
dzikiej róży...”

 

____________________ 

19 Por. T. Weiss: Literatura Młodej Polski, Warszawa 1984r.
20 Por. Antologia liryki Młodej Polski, Wrocław 1990r.

 

10

 


 

     Dodatkowo dochodzą także efekty perspektywy powietrznej: „...Ciemnosmreczyński
las spowity / W blado-błękitne zwiewne fale...”
21.
     Poezję tę cechuje bogata charakterystyka kolorystyczna, duża częstotliwość określeń
oraz precyzyjna analiza odcieni i odmian kolorów.
     Przechodząc niejako ze skrajności w skrajność, kieruję swe badania ku zgoła odmiennemu prądowi – ekspresjonizmowi.
     Nazwa pochodzenia francuskiego, którą przyjęto w Niemczech (powstała w latach
dziewięćdziesiątych) w malarstwie oznaczała związek z postacią ludzką. Temat
traktowany był silnie, nawet brutalnie. Malarstwo ekspresyjne operowało swobodnie
kolorem, nie „bawiło się” w rysunek czy też proporcje i harmonie. Przeciwnie,
chciało drażnić emocje i wzrok po to, aby wyrażać treści i uczucia wewnętrzne.
     Artyści posługiwali się w mniejszym lub w większym stopniu ekspresją formalną

i treściową, aby narzucić widzowi swą myśl. Jako przykłady służą obrazy: Muncha, Holdera, Kokoschki, Soutine’a, Roualta.22
     Fundamentalnym jest pojęcie ekspresji, czyli wyrażania. Upodmiotowionym staje
się „Ja” ale utożsamionym ze zbiorowością i z jej wartościami. To niejako łączność
a zarazem rozdzielność ze światem. Ekspresjonizm jest dualistyczny. Dobro utożsamia
z duchem, zło z materią. Ważniejszy jest tutaj etyzm niźli estetyzm.
     Również w dramacie przejawia się motyw walki dobra ze złem. Dodatkowo dramat
cechuje dynamizm. Konstruktywnym jest tutaj czas, preferowanie ostrych walorów:
dysonans, kontrast, ekstatyczność, hiperbolizacja, deformacja.
     Ekspresjoniści łamali konwencje, łącznie z językową. Stosowali częste aluzje do
metafizyki, mistyki, prymitywizmu.
     Polski ekspresjonizm niejednokrotnie przewyższał osiągnięcia niemieckie ( mimo,
że działały równolegle w czasie jako jeden z komponentów modernizmu).
     Ulubioną formą w poezji były hymny. Głównym przedstawicielem wczesnego
polskiego ekspresjonizm był Jan Kasprowicz. Swoje „Hymny i poematy” umieścił
potem w dwóch zbiorach: „Salve Regina”, „Ginącemu światu”. Do zjawiska
przedekspresjonistycznego można by zaliczyć dramaty poetyckie: „Na wzgórzu śmierci”
z 1898r. i „Uczta Herodriady” z roku 1905.
     Kasprowicz zajmował się hymniką wedycką, co było znamienne dla ekspresjonizmu.
Jego poezje to pierwszy w Europie pełny przejaw tego kierunku (chodzi o strukturę
,ja” lirycznego, wielkość kompozycji). Zbudowane na zasadzie kontrastu nastrojów,
myśli i obrazów, w scenerii kosmicznej. Jako przedmiot obróbki artystycznej obrał
poeta religię i etykę. Równoważą się modlitwa i bluźnierstwo, przepojone hiperbolami
i kontrastami. Na uwagę zasługuje muzyczność hymnu, to niejako przeniesienie
struktur Beethovenowskich form sonatowych i typowa wersyfikacja.
     Postawa ekspresjonistyczna twórcy wyrażana jest w specyficznej formie artystycznej.
Autor nie odwołuje się do spostrzeżeń zmysłowych, nie odtwarza też rzeczywistości
realnej. Wszystko ma charakter wizyjny (np. pochód ożywionej przyrody z Dolą i Śmier-

 

___________________

21 Por. J. Kasprowicz: Wybór poezji, BNI 120.
22 Por. K. Estreicher: Historia Sztuki w zarysie, Warszawa 1990r.

 

                                                                                                                                                                              11

 

 


 

cią ku nieuchronnej zagładzie)23. Poezja mieści w sobie dynamiczne sytuacje, kolory
krwi i ognia z którym sympatyzuje autor. Odczytać w hymnach można zależność od
pochodzenia chłopskiego oraz prometejskiego romantyzmu. Skrótowo to: hymniczność,
kosmiczność (motywy mitologiczno-kosmiczne) oraz katastrofizm.
     Oprócz wymienionej inspiracji hymnami wedyckimi , zauważa się silne korzenie
w tradycji chrześcijańskiej.
     W utworach Kasprowicz bezpośrednio i totalnie wyraża siebie ,jego wizja świata
nosi charakter subiektywny. Na pierwszym planie postawiony jest akt ekspresji,
spontaniczność erupcji twórczej. Wizje odznaczają się skłonnością do gigantyzmu,
stąd sięganie do spraw wyraźnych, mocnych. Jak się okazuje, u Kasprowicza –ekspresjonisty, kolor służy podkreślaniu emocji. Czerwień będzie kolorem krwi i pożarów wzbudzających grozę. Zdecydowanie ulubionymi barwami są czerń i czerwień, zestawione na zasadzie oksymoronu – chwytu ekspresjonistów.
     Mówi się o ekspresjonizmie polskim jako o „ekspresjonizmie krzyku”, ponieważ niezwykle żarliwie wyraża się tu cierpienie, ból, bunt.
     Hymny, zjawisko oryginalne, są właśnie buntem prometejsko-konradowskim, sporem
z obojętnym wobec ludzkiego nieszczęścia Bogiem. Podmiot liryczny wypowiada
się dyskursywnie w sprawach całego narodu, manifestując uczucia indywidualne.
     Obowiązuje sceneria kosmiczna ,obejmująca cały wszechświat: „...Gwiazdy, słońce,
zawrotne otchłanie, przestrzenie międzyplanetarne...”. Towarzyszą jej „...Ciemny
horyzont, słońce : burzliwe, chore, gaszące, pęknięte, nawet czarne”.
     W „Dies irae”, „Moja pieśń wieczorna” – księżyc zmienia swą funkcję, staje się ognistą kulą, rozrywaną na płonące bryły.
     Aktywizm, mocno przejawiający się u Kasprowicza, to aktywizm buntowniczy. Autor
w „Święty Boże” identyfikuje się z Lucyferem lub zbuntowanym aniołem. Interesuje
go skąd pochodzi zło (nawiązanie do św. Augustyna). Zło w formie grzechu
widział jako obciążenie człowieka.
     Ekspresjonistyczna jest niechęć do ładu i harmonii, dlatego pojawiły się elementy
okrucieństwa i efekty turpistyczne w „Dies irae”. Negacja rygorów poetyckich
zaznaczona jest poprzez posługiwanie się wierszem wolnym.
     Oryginalnym zjawiskiem w liryce Młodej Polski jest połączenie symbolizmu i ekspresjonizmu u innego twórcy: Tadeusza Micińskiego np. w „Mszy żałobnej”.
     Najbardziej skłonni do lekceważenia klasyfikacji gatunków byli właśnie ekspresjoniści. Ich zdaniem artysta miał prawo „kombinować ze sobą” style i formy twórczości, dążąc do największej siły i subtelności wyrazu. Głoszono nawet, że „wielka
twórczość na syntetyzowaniu polega”. Jako potwierdzenie cytowano słowa R. Wagnera:
„Szczyt doskonałości dałoby się osiągnąć przez współdziałanie wszystkich sztuk
dążących do jednego celu”.
     Twórcy dają temu bezpośredni wyraz. Poeci w swych wierszach układają obrazy podobne do tych, jakie widują u swoich kolegów – malarzy. Utwory muzyczne oddają
wizualnie możliwy nastrój malarskiego krajobrazu. Na ścisłość związków wskazuje

 

____________________

23 Por. Pogranicza poezji, Warszawa I983r.

 

12

 


 

terminologia „robocza” np. słowa kolorystyczne w odniesieniu do orkiestry, czy też:
barwny język, barwny wiersz, skala barw w odniesieniu do gamy.
24
     Podczas gdy krytyka literacka i malarska chętnie w tym czasie mówiła o tonach,
półtonach, symfoniach, krytyka muzyczna używała terminów: barwa, obrazowość,
plastyka wysłowienia.
25
     Muzyka była wzorem dla literatury owego czasu, zwłaszcza dla poezji. Według
A. Schopenhauera stała najwyżej w hierarchii sztuk, była odbiciem samej woli,
wyrazicielką różnych stanów emocjonalnych. Podobnie uważał wspomniany już
R. Wagner.
     Przejmowano terminologię muzyczną, ozdabiano utwory literackie pieśniami
i „kształtowano dźwiękową tkankę utworu”.
     Muzykologia wiąże Młodą Polskę w muzyce z całokształtem zjawisk ideowych, filozoficznych, artystycznych. Określeniami towarzyszącymi pojęcia muzycznym będą:
neoromantyzm, dekadentyzm, secesja, ekspresjonizm, symbolizm, impresjonizm.
Zgodnie z postulatem uniwersalizmu tematyki i charakteru sztuki oraz odnowienia
języka, form, środków artystycznych. Wspólnym mianownikiem jest „findesieclowy
irracjonalizm”. Zaznaczają się tendencje idealistyczno-spirytualistyczne, idea sztuki
jako ekspresji przeżyć artysty, kontaktu z rzeczywistością metafizyczną
26.
     Ekspresjoniści, negatywnie odnieśli się zarówno do naturalizmu jak i impresjonizmu,
jako kierunków „powierzchownych”.
     „Ich” sztuka miała niezwykłą zdolność wyrażania wnętrza duszy ludzkiej i głębi
rzeczywistości. Odsłaniała prawdy ukryte. Ekspresjoniści ustanowili nowe kryteria
piękna – swoisty antyestetyzm, stosowanie dysharmonii i kontrastów.
     Tendencje ekspresjonistyczne znalazły najpełniejszy wyraz w literaturze. Zakładając,
że „literackość” sztuk plastycznych nie musi łączyć się z biernym ilustrowaniem
określonych tekstów literackich. Może dążyć do kongenialnego odtworzenia
znaczeń i symboli charakterystycznych dla literatury.
     Ekspresjonizm można zrozumieć jako zjawisko powtarzalne w dziejach sztuki. Jako
przeciwstawienie formie klasycznej, erupcję tragizmu swego czasu.
     Możemy wskazać tendencje proekspresjonistyczne np. u van Gogha, Toulouse
-Lautreca. Symboliczny rodowód ekspresjonizmu znajdziemy u Gauguina, Hodlera,
Ensora.
     Jeśli zerkniemy na grunt rodzimy to zapowiedzią modernizmu w malarstwie polskim,
a dokładnie właśnie tendencji ekspresjonistycznych była polichromia w kościele
mariackim w Krakowie. Tworzyli ją: Jan Matejko przy współpracy Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera.
     Definicja ekspresjonizmu w Europie zachodniej różna była od polskiej. U nas
chodziło o ekspresję treści, nie formy, w sztukach plastycznych. Tam dominowała
deformacja, płaska forma, silnie zaznaczony kontur, abstrakcyjny kolor. W tzw. ekspresjonizmie polskim liczyła się „odpowiednia ekspresywna anegdota”, zaś grupy

 

____________________

24 Por. Pogranicza poezji, Warszawa 1983r.
25 Por. Muzyka polska a modernizm, PWM, Kraków 198l r.
26 Por. M. Podraza-Kwiatkowska: Stulecie Młodej Polski, Kraków 1995 r

 

                                                                                                                                                                            13

 


 

zachodnioeuropejskie unikały przerysowań, co do treści (malowali pejzaże, sceny
uliczne, akty i inne zwykłe tematy).
      Termin ekspresjonizm muzyczny (podobnie jak impresjonizm) zapożyczony został
z malarstwa. Przykłady znajdziemy w twórczości Skriabina, Schonberga, Ivesa a nawet
Bartoka z jego wcześniejszego okresu twórczości.
      Dla stylu ekspresjonistycznego charakterystyczne jest „rozluźnienie” tonalności, rozbicie formy na drobne cząstki zestawione ze sobą na zasadzie mozaiki i niedomyślności. Istotne było wreszcie spotęgowanie wyrazu przez podkreślenie subiektywności muzyki.
      Ekspresjoniści muzyczni usiłowali wyjść poza tradycję dzięki różnym formom i środkom. Najważniejszymi wydają się być abstrakcja, symbolika, karykatura, groteska.
Prowadzić mają do sfery transcendentalnej i irracjonalnej.
     Typowy dla kierunku był olbrzymi zasięg środków, od szeptu aż po krzyk
27. Ekspresjonizm w muzyce Młodej Polski nawiązywał przede wszystkim do ekspresjonizmu
Skriabinowskiego. Uprawiano formę poematu symfonicznego (Grzegorz Fitelberg,
Ludomir Różycki) oraz pieśni deklamacyjnej ( Ludomir Różycki i Karol Szymanowski).
Swoistą ekspresję stanowi tekst słowny (pośredni między parlando a arioso). Namiętne
uczucia wyrażane były półgłosem lub piano. Muzyka młodopolska istniała
równolegle do formacji o tej nazwie w literaturze i malarstwie, dlatego przejmowała
tendencje wówczas panujące.
     Filozoficznym założeniem była budowa dwoista świata oraz „stała walka ducha
z materią”. Rolą poety, jest więc przyjęcie aktywnej postawy. Stąd odróżnienie od
estetyzujących nurtów poetyckich – symbolizmu, impresjonizmu, parnasizmu.
Charakteryzując ogólnie cechami najważniejszymi będą: hiperbolizacja języka,
gigantyzm obrazowania, kontrastowanie, symbolika i metaforyka czerpana
z różnorodnych kręgów kulturowych (synkretyzm), a także wykorzystanie fantastyki,
karykatury i groteski.
     W odróżnieniu od okresu symboliczno – impresjonistycznego, w którym dominowała
statyka, bezruch, tutaj wyraźnie dynamika, pęd. Znamienna zdaje się być
różnica w nastrojach : melancholia i wyciszenie – poprzednio- ekspresja uczuć
-obecnie. Także detal kolorystyczny spełnia rolę chwilową. Kontrasty można mnożyć!
Dodać warto kunsztowną formę sonetu w opozycji do wiersza wolnego.
     Ekspresjonizm jako prąd literacki związany był z literaturą niemiecką. Wpływ niemieckich tendencji ekspresjonistycznych był ogromny, prąd ten wytwarzał zjawiska
wielce oryginalne. Jako poetyka powstał w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku.
Później zaś skrystalizował nazwę jako wyraz odrębności do impresjonizmu.
     Artyści młodopolscy najwcześniej przyswoili sobie zdobycze zachodnioeuropejskiej
sztuki modernistycznej, ujawnili je około 1890 r. Ale jak powiedział K. Wyka – „...artysta czy pisarz młodopolski uczestniczył w tej rzeczywistości w sposób specyficznie polski”
28.

 

____________________

27 Por. B. Schaeffer: Dzieje muzyki, Warszawa 1983r.
28 Por. M. Podraza-Kwiatkowska: Stulecie Młodej Polski, Kraków 1995r.

 

14

 


 

     Różnorodne kierunki w epoce modernizmu wycisnęły piętno na twórczości i estetyce
wielu poetów, malarzy, kompozytorów. Każdy z nich brał niewątpliwie udział w życiu
artystycznym. Poeci znali malarzy, uwielbiali ich pejzaże. Malarze i muzycy czytywali
poezje, przyjaźnili się, spotykali, dyskutowali. Często w twórczości niejednego z nich
koegzystują różne elementy z wielu kierunków. Stąd kwestionuje się podporządkowanie
całej twórczości określonemu prądowi. Byłaby to, bowiem wygodna etykieta
działająca na szkodę innych elementów określających istotę stylu artysty. Kierunki
w sztuce odzwierciedlają filozofię epoki. Czynią to jednak we właściwy sobie sposób,
używając indywidualnej techniki i środków wyrazu, które są zdeterminowane przede
wszystkim przez tworzywo poddane obróbce artystycznej.
     Pewne pojęcia ogólnie jednak można uznać za syndrom cech typowych dla kierunków
w malarstwie, muzyce, poezji. W ekspresjonizmie mogłyby to być: spotęgowanie
siły wyrazu, uczuciowość: napięcia i wzruszenia. Za tematykę służyły zawsze
stany duchowe człowieka w każdej z wymienionych dziedzin sztuki

(oczywiście swoistą ekspresje stanowi tekst) oraz namiętne uczucia.
     W impresjonizmie elementami i kategoriami dominującymi byłyby: barwa, nastrojowość, stwarzanie zewnętrznego wrażenia. Typowe stało się odintelektualizowanie,
sensualizm, czyli przemawianie do zmysłowej wrażliwości odbiorcy. Dodać należy oddramatyzowanie: odwrócenie od natarczywej ekspresji na rzecz wrażliwej kontemplacji
zewnętrznego świata.
     Artyści udowodnili, że sztuka tętni życiem i że być może jedynym jej prawem jest
zgodność z postawą duchową oraz wyznawanie kultu piękna.
     Sztuka zawsze pozostanie formą ucieczki od codzienności życia.

 

 ____________________

                                                                                                                                                                            15

 

 
Licznik odwiedzin: 25467